Çek ve senet takibi: vadeyi kaçırmamak
Çekte asıl tarih ibraz süresidir, senette vade. Portföy nasıl tutulur, ciro neden sizi zincirden çıkarmaz, karşılıksız çek riski nasıl azaltılır?
· 7 dakikalık okuma
Vadeli satış yapan bir işletmenin çekmecesinde zamanla bir deste kâğıt birikir: müşteriden alınmış çekler, imzalatılmış senetler, bir kısmı tedarikçiye ciro edilmiş, bir kısmı bankada tahsilde. Kâğıt kaybolmasa bile tarihi kaçabilir. Çekte ibraz süresini kaçırmak, senette vadeyi takip etmemek paranın kendisini değil, onu almak için elinizdeki güçlü yolları kaybettirebilir. Bu yazıda çek ile senet farkını, vade takibinin nasıl kurulacağını ve karşılıksız çek riskini resmî metinlere dayanarak anlatıyoruz.
16.10.2026 itibarıyla
Kanun hükümleri 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve 5941 sayılı Çek Kanunu’nun mevzuat.gov.tr’deki güncel metninden alınmıştır. Bu yazı genel bilgi verir, hukuki danışmanlık değildir. Karşılıksız çek ya da takip gibi somut bir durumda avukatınıza, muhasebe kaydı için mali müşavirinize danışın.
Çek ile senet arasındaki fark
Günlük dilde “senet” denen belge, kanundaki adıyla bono ya da emre yazılı senettir. İkisi de kambiyo senedidir ama işleyişleri farklıdır:
| Çek | Senet (bono) | |
|---|---|---|
| Ne vaat eder | Bankaya (muhataba) belirli bir bedeli ödemesi için verilen emir | Düzenleyenin belirli bir bedeli kendisinin ödeyeceği vaadi |
| Kim öder | Çek hesabının bulunduğu banka | Senedi imzalayan borçlu |
| Vade | Görüldüğünde ödenir; pratikte üzerindeki düzenleme tarihi vade gibi kullanılır | Senedin zorunlu unsurudur |
| Zorunlu unsurlar | “Çek” kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme emri, banka unvanı, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, imza, banka seri numarası, karekod | “Bono” kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri, imza |
Kaynak: TTK madde 776 (bono) ve 780 (çek). Unsurlardan biri eksik bir senet kural olarak bono sayılmaz (TTK 777); senedi teslim alırken boş alan bırakılmadığını kontrol etmek bu yüzden önemlidir.
Çekte asıl tarih: ibraz süresi
Kanuna göre çek görüldüğünde ödenir; düzenleme tarihinden önce bankaya götürülen çek de ibraz günü ödenir (TTK 795). Ama ileri tarihli bir çeki erken götürüp karşılıksız çıkarsa bu çekle ilgili hukuki takip yapılamaz; takip için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve “karşılıksızdır” işlemi görmesi şarttır (Çek Kanunu madde 3/8).
Kanuni ibraz süreleri (TTK 796):
- Düzenlendiği yerde ödenecek çek: 10 gün
- Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çek: 1 ay
- Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
Bu yüzden çek takibinde her kâğıt için iki tarih tutulur: düzenleme tarihi (bankaya en erken götürülecek gün) ve ibraz son günü. İkincisi kaçarsa Çek Kanunu’ndaki ceza yolu kullanılamayabilir, çünkü ceza hükmü kanuni ibraz süresi içinde yapılan ibrazı esas alır (madde 5/1). Kaynak: TTK madde 795 ve 796.
Portföy: elinizdeki her kâğıdın durumu
Portföy, alınmış ama henüz paraya dönmemiş çek ve senetlerin listesidir. İyi tutulmuş bir portföyde her kâğıt için şunlar bellidir:
- Tür (çek ya da senet), seri numarası, banka ve şube
- Borçlu (çekte keşideci, senette düzenleyen) ve kimden alındığı
- Tutar, düzenleme tarihi, vade ya da ibraz son günü
- Hangi siparişin ya da faturanın karşılığı olduğu
- Şu anki durumu
| Durum | Anlamı |
|---|---|
| Portföyde | Kâğıt elinizde, vadesi gelmedi |
| Tahsilde | Bankaya tahsile verildi, sonuç bekleniyor |
| Ciro edildi | Bir tedarikçiye ödeme olarak verildi; sorumluluğunuz sürüyor |
| Tahsil edildi | Para hesaba geçti, kayıt kapandı |
| Karşılıksız / ödenmedi | Banka ödemedi ya da senet borçlusu ödemedi; takip başlıyor |
Listeyi vadeye göre sıralayın, müşteri adına göre değil. Her sabah ilk satırlar bu hafta bankaya götürülecek ya da borçlusu aranacak kâğıtlar olmalı. Aynı ilke vadeli satıştaki diğer alacaklar için de geçerli; ayrıntısını alacak takibi yazısında anlattık.
Ciro: kâğıdı verdiniz, sorumluluk sizde kaldı
Alınan çek ya da senet, arkası imzalanarak (ciro) bir başkasına ödeme olarak verilebilir. Ciro kâğıdı elinizden çıkarır ama sizi zincirden çıkarmaz: çek karşılıksız çıkarsa hamil, cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir. Bu başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK madde 814, kaynak: 6102 sayılı TTK). Pratik sonuç: ciro ettiğiniz kâğıdı portföyden silmeyin, “ciro edildi” durumunda ve kime verildiği bilgisiyle tutun; vadesi geçene ve ödendiği anlaşılana kadar sizin de riskinizdir.
Karşılıksız çek riski
Almadan önce: karekod
Çeklerde karekod zorunludur ve TTK’ya göre çek alacaklısı karekod aracılığıyla çek hesabı sahibine ilişkin bilgilere erişebilir. Bu bilgiler arasında son beş yılda “karşılıksızdır” işlemi görüp hâlâ ödenmemiş çeklerin adedi ve tutarı, sonradan ödenenler ve hesap sahibi hakkında çek hesabı açma yasağı olup olmadığı da vardır (TTK madde 780/2, kaynak: 6102 sayılı TTK). Yeni bir müşteriden ilk çeki alırken bu sorguyu yapmak, sonradan yapılacak her şeyden ucuzdur. Lehine karekodlu çek düzenlenen lehtar, teslim aldığı çeki ilgili sisteme kaydeder (Çek Kanunu 3/10).
Karşılıksız çıkarsa
- Banka belirli bir tutarı öder. Süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için banka, karşılık olmasa da kanunla belirlenen bir tutarı hamile ödemekle yükümlüdür. Bu tutarı her yıl ocak ayında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası belirler ve Resmî Gazete’de yayımlanır (Çek Kanunu 3/3).
- Karşılıksızdır işlemi kalan kısım için yapılır ve çekin arkasına ibraz tarihi ile ödenen tutar yazılır (Çek Kanunu 3/2 ve 3/4).
- Ceza hükmü şikâyete bağlıdır. Hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için 1.500 güne kadar adli para cezasına hükmolunur; ceza, karşılıksız kalan tutardan az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir (Çek Kanunu 5/1).
- Ödeme davayı etkiler. Karşılıksız kalan bedel ticari işlerdeki temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse ya da şikâyetten vazgeçilirse yargılamada dava düşer, kesinleşmiş hükümde ise hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır (Çek Kanunu 6).
Kaynak: 5941 sayılı Çek Kanunu, madde 3, 5 ve 6. Bu adımların hangisinin sizin durumunuza uygun olduğuna avukatınızla karar verin; yazının amacı yalnızca tarihlerin neden önemli olduğunu göstermek.
Haftalık beş dakikalık kontrol
Çek ve senet takibini sağlam tutan şey karmaşık bir sistem değil, düzenli bir bakıştır. Her pazartesi aynı listeye şu sorularla bakın:
- Bu hafta düzenleme tarihi gelen çekler hangileri, hangi gün bankaya gidecek?
- İbraz son günü bu hafta dolan bir çek kaldı mı?
- Bankaya tahsile verilip sonucu gelmeyen kâğıt var mı?
- Vadesi geçen senetlerin borçlusu arandı mı, ne cevap verdi?
- Ciro ettiğimiz kâğıtlardan vadesi geçmiş ama ödendiği teyit edilmemiş olan var mı?
Bu beş sorunun cevabı tek bir listeden çıkmıyorsa, takip birkaç yere dağılmış demektir. Kâğıtların fotoğrafını çekip ön ve arka yüzünü kayda eklemek de iyi bir alışkanlıktır: ciro zinciri arka yüzde durur.
Kokpit AI’da çek ve senet nasıl izlenir
Dürüst cevap: 16.10.2026 itibarıyla Kokpit AI’da ayrı bir çek ve senet modülü yok. Seri numarası, banka şubesi, ciro zinciri ya da “tahsilde” gibi portföy durumları için ayrı alanlar tutulmaz, karekod sorgusu yapılmaz. Bu iş yoğunsa bir çek senet takip programı ya da ön muhasebe programınızın portföy ekranı daha uygun olur.
Kâğıt sayısı az olan bir işletme ise vadeyi kasa ve vade takibi üzerinden izleyebilir:
- Her çek ya da senet, müşteriye ve varsa siparişe bağlı bekleyen bir tahsilat olarak girilir; ödeme yöntemi “Diğer” seçilir.
- Vade tarihi olarak senette vade, çekte bankaya götüreceğiniz gün yazılır. İbraz son gününü kaçırmamak için bu tarihi düzenleme tarihine yakın tutun.
- Not alanına tür, seri numarası, banka ve keşideci yazılır; ciro ettiğinizde kime verdiğinizi de buraya eklersiniz.
- Para hesaba geçince aynı kayıt “tahsil edildi” olur. Ödenmeyen kayıt vadesi geçince kendiliğinden geciken olarak işaretlenir.
Bekleyen tutarlar kasa bakiyesine katılmaz; elinizdeki çeki nakit gibi saymazsınız. Gecikenleri en üstte toplayan ayrı alacaklar ekranı Premium pakettedir. Vadesi yaklaşan borçluya ne yazacağınız için tahsilat hatırlatma mesajı örneklerine bakabilirsiniz.